Prawo do obrony koniecznej w pracy pracownika socjalnego

Pracownik socjalny, tak jak każda inna osoba, może korzystać z obrony koniecznej na zasadach określonych w Kodeksie karnym. W kontekście pracy zawodowej warto jednak dobrze rozumieć, kiedy możemy o niej mówić i gdzie przebiegają granice działania obronnego.

Zgodnie z art. 25 Kodeksu karnego nie popełnia przestępstwa osoba, która w obronie koniecznej odpiera bezpośredni i bezprawny zamach na dobro chronione prawem. Może nim być między innymi życie, zdrowie lub nietykalność osobista.

Kiedy pracownik socjalny może korzystać z obrony koniecznej?

Dla zastosowania obrony koniecznej istotne jest to, że zamach musi być bezpośredni i bezprawny. Nie chodzi więc o samą obawę, że rozmówca może zachować się agresywnie, ani o konflikt czy napięcie, które nie przerodziły się w bezpośredni zamach.

W sytuacji rzeczywistego zagrożenia celem działania obronnego jest odparcie zamachu. W pracy pracownika socjalnego nie powinno się tego jednak utożsamiać z dążeniem do konfrontacji. Z perspektywy bezpieczeństwa zawodowego znacznie ważniejsze jest możliwie wczesne rozpoznanie sytuacji i niedopuszczenie do jej dalszej eskalacji.

Obrona konieczna a granice reakcji

Kodeks karny reguluje również sytuacje, w których granice obrony koniecznej zostają przekroczone. Art. 25 § 2 wskazuje w szczególności na przypadek zastosowania sposobu obrony niewspółmiernego do niebezpieczeństwa zamachu. W takiej sytuacji sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.

Osobno uregulowano sytuację, gdy przekroczenie granic obrony koniecznej następuje pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu. Zgodnie z art. 25 § 3 osoba działająca w takich warunkach nie podlega karze.

To rozróżnienie jest ważne, ponieważ obrona konieczna nie oznacza dowolności działania. Każdą sytuację ocenia się w odniesieniu do rzeczywistych okoliczności konkretnego zdarzenia.

Co oznacza to w pracy pracownika socjalnego?

Znajomość przepisów jest potrzebna, ale sama wiedza o obronie koniecznej nie rozwiązuje problemu bezpieczeństwa w pracy. Pracownik socjalny znacznie częściej potrzebuje umiejętności rozpoznania narastającego napięcia, oceny sytuacji i podjęcia decyzji, czy kontakt można bezpiecznie kontynuować.

Dlatego w szkoleniach z bezpieczeństwa szczególną uwagę zwracam na:

  • rozpoznawanie momentu, w którym sytuacja zaczyna stwarzać zagrożenie
  • ograniczanie eskalacji napięcia
  • możliwość bezpiecznego zakończenia kontaktu i opuszczenia miejsca
  • korzystanie z procedur i wsparcia instytucji

Reakcja fizyczna pozostaje rozwiązaniem ostatecznym. Z punktu widzenia pracownika ważniejsze jest wcześniejsze zauważenie zmiany sytuacji i podjęcie decyzji, która pozwoli ograniczyć ryzyko.

Bezpieczeństwo zaczyna się wcześniej niż reakcja fizyczna

Prawo do obrony koniecznej jest ważnym elementem wiedzy pracownika, ale nie powinno być punktem wyjścia do myślenia o bezpieczeństwie zawodowym. W codziennej pracy większe znaczenie mają prewencja, rozpoznawanie sytuacji, komunikacja, granice i możliwość odpowiednio wczesnego wycofania się z kontaktu.

Tak rozumiem również rolę szkoleń z samoobrony i bezpieczeństwa w kontakcie z ludźmi. Ich celem nie jest przygotowanie pracownika do konfrontacji, ale zwiększenie jego możliwości bezpiecznego reagowania w sytuacjach napięcia i zagrożenia.

Ćwiczenie podczas szkolenia z samoobrony i bezpieczeństwa pracowników

Jeżeli szukasz szkolenia dotyczącego bezpieczeństwa pracowników socjalnych lub innych zespołów pracujących bezpośrednio z ludźmi, zapraszam do kontaktu. Zakres szkolenia może uwzględniać charakter pracy uczestników i sytuacje, z którymi spotykają się zawodowo.