Pytanie o zasadność szkoleń z samoobrony dla pracowników socjalnych pojawia się coraz częściej w instytucjach pomocy społecznej. Wynika to nie tylko z liczby sytuacji trudnych w pracy terenowej, ale również z obowiązku zapewnienia pracownikom bezpiecznych warunków wykonywania zadań służbowych.
Warto jednak doprecyzować, co w tym kontekście oznacza „samoobrona”.
Nie chodzi o naukę walki.
Chodzi o przygotowanie do bezpiecznego działania w sytuacjach naruszenia granic osobistych i zagrożenia w pracy zawodowej.
Bezpieczeństwo pracy w kontakcie z ludźmi obejmuje zarówno komunikację i świadomość sytuacyjną, jak i przygotowanie do reagowania w sytuacjach naruszenia granic osobistych pracownika.
Obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa pracy
Zgodnie z przepisami prawa pracy pracodawca jest zobowiązany do zapewnienia pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Dotyczy to również pracowników socjalnych wykonujących obowiązki w środowisku zamieszkania klientów, a więc w przestrzeni pozostającej poza bezpośrednią kontrolą instytucji.
W praktyce oznacza to konieczność podejmowania działań o charakterze prewencyjnym, organizacyjnym i szkoleniowym.
Szkolenia z zakresu bezpieczeństwa pracy w kontakcie z klientem trudnym stanowią jeden z elementów realizacji tego obowiązku.
Nie zastępują procedur instytucjonalnych, ale je uzupełniają.
Specyfika pracy socjalnej a bezpieczeństwo osobiste
Pracownik socjalny wykonuje zadania o charakterze pomocowym, interwencyjnym i diagnostycznym. W wielu przypadkach wiążą się one z wejściem w sytuacje konfliktowe, kryzysowe lub obciążone silnymi emocjami.
Jednocześnie nie jest to zawód o charakterze interwencyjno-porządkowym.
Pracownik socjalny:
- nie stosuje środków przymusu bezpośredniego,
- nie podejmuje czynności o charakterze obezwładniającym,
- nie działa w ramach kompetencji właściwych służbom mundurowym.
Dlatego szkolenie z zakresu samoobrony powinno być dostosowane do rzeczywistych granic kompetencji zawodowych.
Bezpieczeństwo pracy zaczyna się wcześniej niż reakcja fizyczna
W pracy z ludźmi bezpieczeństwo nie sprowadza się wyłącznie do reagowania w sytuacji zagrożenia fizycznego.
Kluczowe znaczenie mają:
- komunikacja,
- rozpoznawanie napięcia,
- świadomość sytuacyjna,
- umiejętność wyznaczania granic,
- oraz refleksyjność zawodowa.
Dlatego szkolenia powinny wzmacniać nie tylko reakcję obronną, ale przede wszystkim zdolność podejmowania adekwatnych decyzji zawodowych.
W kontekście pracy socjalnej samoobrona oznacza przede wszystkim:
- rozpoznawanie sytuacji potencjalnego zagrożenia,
- ocenę poziomu ryzyka podczas wizyty środowiskowej,
- adekwatne reagowanie na naruszenie granic osobistych,
- podejmowanie decyzji o wycofaniu się z sytuacji niebezpiecznej,
- stosowanie prostych reakcji ochronnych w sytuacji bezpośredniego zagrożenia.
Działania te mają charakter prewencyjny i ochronny, a nie konfrontacyjny.
Ich celem nie jest „pokonanie napastnika”, lecz przerwanie sytuacji zagrożenia.
Granice odpowiedzialności pracownika socjalnego
Warto podkreślić, że pracownik socjalny nie ponosi odpowiedzialności za podejmowanie działań interwencyjnych wykraczających poza zakres jego kompetencji zawodowych.
Szkolenie z zakresu bezpieczeństwa osobistego nie służy więc przygotowaniu do reagowania jak funkcjonariusz służb porządkowych, lecz zwiększeniu zdolności do podejmowania adekwatnych decyzji w sytuacji zagrożenia.
W praktyce oznacza to między innymi:
- rozpoznanie momentu, w którym należy przerwać wizytę,
- umiejętność opuszczenia miejsca zdarzenia,
- właściwe dokumentowanie sytuacji zagrożenia,
- korzystanie z procedur instytucjonalnych,
Tak rozumiane bezpieczeństwo ma charakter profesjonalny, a nie siłowy.
Kompetencje relacyjne jako podstawowe narzędzie bezpieczeństwa
Długotrwała praca w sytuacjach napięcia wpływa nie tylko na bezpieczeństwo fizyczne pracowników, ale również na poziom obciążenia psychicznego i podejmowane decyzje zawodowe. Najważniejszym narzędziem bezpieczeństwa w pracy socjalnej pozostaje relacja z klientem.
Pracownicy socjalni posiadają doświadczenie w:
- prowadzeniu rozmów w sytuacjach napięcia,
- rozpoznawaniu sygnałów eskalacji konfliktu,
- regulowaniu dynamiki kontaktu interpersonalnego,
- budowaniu współpracy mimo trudnych okoliczności.
Szkolenie z zakresu bezpieczeństwa osobistego powinno te kompetencje wzmacniać, a nie zastępować je technikami reagowania siłowego.
Czy szkolenia praktyczne zwiększają bezpieczeństwo pracy?
Tak – pod warunkiem że są właściwie zaprojektowane.
Ich celem nie jest przygotowanie do walki, lecz zwiększenie bezpieczeństwa pracy poprzez rozwijanie kompetencji:
- prewencyjnych,
- komunikacyjnych,
- decyzyjnych,
- ochronnych.
Dlatego w pracy szkoleniowej przyjmuję kolejność:
prewencja → deeskalacja → wycofanie się → reakcja obronna jako ostateczność
Tak rozumiana samoobrona nie zmienia charakteru pracy socjalnej.
Szkolenia dla zespołów
Prowadzę szkolenia dotyczące bezpieczeństwa pracy w kontakcie z ludźmi dla:
- pracowników socjalnych,
- kuratorów,
- pedagogów,
- zespołów terenowych,
- instytucji edukacyjnych i społecznych.
Program dostosowuję do realnych sytuacji zawodowych uczestników.
Możliwe są szkolenia jednodniowe, dwudniowe oraz cykle warsztatowe. Mogę przygotować program szkolenia dostosowany do specyfiki Państwa zespołu.