Bezpieczeństwo pracownika socjalnego nie jest wyłącznie kwestią indywidualnych umiejętności reagowania w sytuacjach zagrożenia. Jest również elementem organizacji pracy instytucji i wynika zarówno z przepisów prawa pracy, jak i z regulacji dotyczących wykonywania zawodu pracownika socjalnego.
Warto więc spojrzeć na bezpieczeństwo szerzej. Znaczenie mają obowiązki pracodawcy, ochrona prawna pracownika, organizacja pracy w środowisku, możliwość korzystania ze wsparcia oraz szkolenia przygotowujące do sytuacji napięcia i zagrożenia.
Ochrona prawna przewidziana dla funkcjonariuszy publicznych
Zgodnie z art. 121 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej pracownikowi socjalnemu przysługuje ochrona prawna przewidziana dla funkcjonariuszy publicznych. To sformułowanie jest bardziej precyzyjne niż stwierdzenie, że pracownik socjalny po prostu „ma status funkcjonariusza publicznego”.
Ochrona ta ma znaczenie w związku z wykonywaniem obowiązków zawodowych. Ustawa przewiduje także dodatkowe rozwiązania dotyczące pracowników pokrzywdzonych określonymi przestępstwami popełnionymi w związku z czynnościami służbowymi.
Obowiązki pracodawcy w zakresie bezpieczeństwa pracy
Bezpieczeństwo nie może być traktowane wyłącznie jako indywidualna odpowiedzialność pracownika. Kodeks pracy nakłada na pracodawcę odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy oraz obowiązek ochrony zdrowia i życia pracowników poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków wykonywania pracy.
Ma to znaczenie również wtedy, gdy część obowiązków wykonywana jest poza siedzibą instytucji. W przypadku pracy socjalnej oznacza to potrzebę uwzględniania zagrożeń związanych z wizytami środowiskowymi, pracą w przestrzeni pozostającej poza bezpośrednią kontrolą pracodawcy oraz sytuacjami napięcia pojawiającymi się w kontakcie z ludźmi.
Działania organizacyjne mogą obejmować procedury postępowania w sytuacjach ryzyka, przepływ informacji w zespole, przygotowanie do wizyty oraz rozwiązania umożliwiające uzyskanie wsparcia, gdy charakter sytuacji tego wymaga.
Szkolenia z bezpieczeństwa osobistego co najmniej raz na 2 lata
Ustawa o pomocy społecznej zawiera również szczególny przepis dotyczący szkoleń. Pracownik socjalny zatrudniony w ośrodku pomocy społecznej, centrum usług społecznych lub powiatowym centrum pomocy rodzinie ma prawo do szkoleń podnoszących poziom bezpieczeństwa osobistego podczas wykonywania czynności zawodowych.
Zgodnie z art. 121 ust. 2c szkolenia te przeprowadza pracodawca co najmniej raz na 2 lata. Warto odróżnić je od ogólnych szkoleń w dziedzinie BHP. Przepis ustawy o pomocy społecznej odnosi się wprost do podnoszenia poziomu bezpieczeństwa osobistego pracownika podczas wykonywania czynności zawodowych.
Asysta Policji i możliwość pracy w dwie osoby
Ustawa przewiduje również rozwiązania dotyczące pracy w środowisku. Przy przeprowadzaniu rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz świadczeniu pracy socjalnej może uczestniczyć drugi pracownik socjalny. Czynności te mogą także odbywać się w asyście funkcjonariusza Policji.
Przepisy określają również możliwość wystąpienia o taką asystę do właściwego miejscowo komendanta Policji. Pokazuje to, że bezpieczeństwo w pracy środowiskowej nie powinno być rozumiane wyłącznie jako umiejętność indywidualnego poradzenia sobie przez pracownika z każdą sytuacją.
Organizacja pracy w terenie ma znaczenie
Przepisy tworzą ramy prawne, ale codzienne bezpieczeństwo zależy również od sposobu organizacji pracy. Inaczej wygląda sytuacja pracownika, który przed wizytą ma dostęp do ważnych informacji i możliwość konsultacji z zespołem, a inaczej osoby wchodzącej w wymagającą sytuację bez takiego przygotowania.
W praktyce organizacja bezpieczeństwa może uwzględniać między innymi:
- rozpoznawanie zagrożeń związanych z pracą środowiskową
- przepływ informacji o sytuacjach wymagających szczególnej uwagi
- jasne procedury postępowania w sytuacjach zagrożenia
- możliwość konsultowania decyzji z zespołem i przełożonym
- korzystanie z rozwiązań przewidzianych dla pracy w środowisku, gdy sytuacja tego wymaga
Nie istnieje rozwiązanie organizacyjne, które całkowicie wyeliminuje ryzyko. Istotne jest jednak, żeby pracownik nie pozostawał z przekonaniem, że bezpieczeństwo podczas wykonywania obowiązków zależy wyłącznie od niego.
Bezpieczeństwo nie kończy się na przepisach
Prawo i procedury są ważne, ale nie odpowiadają na każde pytanie pojawiające się podczas bezpośredniego kontaktu z drugim człowiekiem. Pracownik musi również rozpoznawać zmianę sytuacji, reagować na narastające napięcie, komunikować granice i podejmować decyzje dotyczące dalszego prowadzenia kontaktu.
Dlatego szkolenie z bezpieczeństwa nie powinno sprowadzać się wyłącznie do reakcji fizycznej. Równie ważne są komunikacja, ocena sytuacji, świadomość własnych możliwości działania oraz umiejętność odpowiednio wczesnego zakończenia kontaktu, jeżeli warunki przestają być bezpieczne.
Co powinno dawać szkolenie z bezpieczeństwa?
Jednorazowe szkolenie nie rozwiązuje wszystkich problemów związanych z bezpieczeństwem pracy w środowisku. Może jednak być ważnym elementem szerszego systemu, jeżeli odpowiada na rzeczywiste zadania uczestników i jest powiązane z organizacją pracy instytucji.
W takim szkoleniu znaczenie mają między innymi rozpoznawanie sytuacji ryzyka, komunikacja w napięciu, granice, podejmowanie decyzji oraz przygotowanie do bezpiecznego reagowania. Elementy praktyczne powinny wspierać rolę zawodową pracownika, a nie zmieniać szkolenia w kurs walki.
Bezpieczeństwo jako element profesjonalnej pracy socjalnej
Bezpieczeństwo pracownika socjalnego nie zaczyna się dopiero wtedy, gdy pojawia się bezpośrednie zagrożenie. Jest związane z organizacją pracy, ochroną prawną, dostępem do wsparcia, przygotowaniem zespołu oraz kompetencjami potrzebnymi w bezpośrednim kontakcie z ludźmi.
Tak rozumiane bezpieczeństwo nie zmienia charakteru zawodu pomocowego. Pozwala natomiast pracownikowi lepiej rozumieć własną rolę, granice odpowiedzialności i możliwości działania w sytuacjach wymagających szczególnej uwagi.
Więcej o moim podejściu znajdziesz na stronie samoobrona i bezpieczeństwo w kontakcie z ludźmi. Jeśli szukasz szkolenia dla pracowników socjalnych lub innego zespołu pracującego bezpośrednio z ludźmi, zapraszam do kontaktu.